گذار موفق کشاورزی زنجان به سوی دانشبنیان
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ در طلیعه شهریورماه سال ۱۴۰۵ و همزمان با گرامیداشت هفته دولت، صحنه اقتصادی و تولیدی استان زنجان شاهد رخدادی راهبردی و امیدبخش بود، رخدادی که طی آن با حضور وبیناری معاون رئیسجمهور در امور زنان و خانواده، ۲۹ طرح زیربنایی و محوری در بخش کشاورزی با اعتباری بالغ بر ۴ هزار و ۱۲۷ میلیارد ریال به بهرهبرداری رسمی رسید تا گامی بلند در مسیر توانمندسازی اقتصاد روستایی، ارتقای بهرهوری منابع آب و تحکیم امنیت غذایی پایدار برداشته شود.
بیشتر بخوانید
این بسته سرمایهگذاری متوازن که حوزههای آب و خاک، امور دام، صنایع تبدیلی و تکمیلی و تولیدات گیاهی را در برگرفته است، ظرفیت اشتغال مستقیم و غیرمستقیم برای یکهزار و ۲۲۱ نفر از نیروهای متخصص و بومی را فراهم آورده و نشاندهنده اراده جدی مجموعه مدیریت عالی استان برای مدرنسازی ساختار کشاورزی و گذار قطعی از معیشت سنتی به تولید ارزشآفرین و دانشبنیان است.
بررسی جزئیات طرحهای افتتاحشده حکایت از تمرکز ویژه سیاستگذاران بر مهار چالشهای اقلیمی و مدیریت علمی منابع پایه دارد، بهگونهای که ۲۳ پروژه با تخصیص سرمایهای معادل ۲ هزار و ۱۱۹ میلیارد ریال در حوزه آب و خاک متمرکز شده است.
توسعه زیرساختهای نوین کشاورزی در استان زنجان
این طرحها با محوریت اجرای سامانههای نوین آبیاری تحت فشار و کمفشار، احداث کانالهای استاندارد انتقال آب، بهسازی و نوسازی قنوات تاریخی و لولهگذاریهای مدرن اجرا شدهاند تا هدررفت روانآبها را به حداقل رسانده و راندمان انتقال آب را به اوج برسانند. همزمان، اختصاص ۹۳۳ میلیارد ریال به ۲ طرح توسعهای در حوزه امور دام برای تثبیت پایداری تولید پروتئین، ۵۲۰ میلیارد ریال به راهاندازی و تقویت یک واحد صنایع تبدیلی و تکمیلی به منظور فرآوری محصولات خام، و ۵۵۵ میلیارد ریال به ۳ طرح زیرساختی در بخش تولیدات گیاهی، بیانگر رویکردی چندبعدی و زنجیرهای است که تمام ابعاد توسعه مزارع و باغات را همگام با هم پیش میبرد.
کشاورزی در پهنه جغرافیایی استان زنجان، فراتر از یک فعالیت صرف اقتصادی، ستون فقرات هویت تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و معیشتی جامعه به شمار میرود. تنوع اقلیمی کمنظیر از دشتهای فراخ و پرمحصول خدابنده به عنوان قطب گندم و حبوبات تا باغهای سرسبز زیتون در اقلیم نیمهگرمسیری طارم و اراضی مستعد زراعی و آبزیپروری در ماهنشان، چشماندازی کمنظیر از ثروتآفرینی طبیعی را پیش روی کشور نهاده است.
با این وجود، حفظ این پیشتازی و تبدیل زنجان به بارانداز صادراتی و قطب محوری امنیت غذایی کشور، بدون بازمهندسی ساختارهای موجود ممکن نیست، مسیری تحولآفرین که تحقق اهداف آن در گرو درک عمیق، علمی و متوازن از چهار مؤلفه حیاتی شامل ناوگان ماشینآلات، مدیریت بهینه نهادهها، نفوذ فناوریهای نوین و ارتقای همهجانبه شاخصهای بهرهوری است.
در بعد مکانیزاسیون و نوسازی ناوگان ماشینآلات، تلاشهای پیوسته و تزریق هدفمند اعتبارات طی سالهای اخیر دستاوردهای درخشانی را در کارنامه استان به ثبت رسانده است. ارتقای ضریب مکانیزاسیون کشاورزی استان زنجان به رقم ۲/۳۴ اسب بخار در هکتار در سال ۱۴۰۳ رکوردی ممتاز محسوب میشود که این استان را در جایگاهی فراتر از میانگین کشوری قرار داده است.
این جهش با ورود یکهزار و ۳۰ دستگاه تراکتور، ۳۶ دستگاه کمباین مدرن غلات و ۵۵۴ دستگاه انواع ادوات دنبالهبند از محل تسهیلات طرح ملی جهش تولید در دیمزارها محقق شد. این فرایند نوسازی در سال ۱۴۰۴ نیز با عزمی راسختر تداوم یافت و با الحاق یکهزار و ۶۲۰ دستگاه انواع ماشینآلات و ادوات تخصصی، توان عملیاتی ناوگان مزارع ارتقا یافت تا انجام بهموقع و باکیفیت مراحل کاشت و داشت با حداکثر بهرهوری فنی صورت گیرد.
با وجود این پیشرفتهای ملموس، چالش فرسودگی بخش قابل توجهی از ماشینآلات فعال در پهنه مزارع همچنان به عنوان یکی از بزرگترین موانع توسعه خودنمایی میکند.
فعالیت کمباینها و ادوات خاکورزی که سالها از عمر مفید استاندارد آنها گذشته، پیامدهای مخربی بر جای گذاشته است که بارزترین آن، افزایش محسوس ضایعات و ریزش دانه در فصل حساس برداشت گندم و غلات است، افتی نامرئی که در مقیاس وسیع اراضی استان، به هدررفت حجم هنگفتی از دسترنج کشاورزان و منابع ملی بدل میشود.
افزون بر این، مصرف نامتعارف سوختهای فسیلی و هزینههای بالای تعمیر و نگهداری این ادوات مستهلک، حاشیه سود تولیدکننده را تحلیل میبرد. برای مهار این چالش، سیاستگذاریها علاوه بر اعطای تسهیلات بانکی کمبهره، باید بر ترویج شرکتهای تخصصی خدمات مکانیزه و توسعه الگوهای بهرهبرداری اشتراکی متمرکز شود تا کشاورزان خرد بدون نیاز به تحمل بار سنگین مالی برای خرید دستگاههای گرانقیمت، به پیشرفتهترین فناوریهای برداشت دسترسی یابند و سرعت عملیات زراعی را در بازههای زمانی طلایی افزایش دهند.
مراکز علمی و دانشگاهی استان زنجان نیز با خروج از قالب مقالات نظری، باید مأموریت خود را بر حل میدانی چالشهای کاربردی مزارع متمرکز ساخته و یافتههای نوین بیوتکنولوژی و مهندسی زراعی را به زبان ساده و قابل اجرا در اختیار تولیدکنندگان بگذارند.
در رأس این زنجیره، کشاورزان قرار دارند که باید از نقش سنتی گذشته فراتر رفته و به عنوان مدیرانی آگاه و پیشرو، اداره مزارع خود را در قالب بنگاههای اقتصادی مستقل و ارزشآفرین به دست گیرند و با تسلط بر دانش بازار و نرمافزارهای مدیریتی، جریان تولید را هدایت کنند.
مسیر اصلاح ساختارهای سنتی همواره با چالشها و مقاومتهای ناشی از تجارب گذشته روبهرو بوده است و بسیاری از بهرهبرداران به دلیل خاطرات تلخ از نوسانات شدید بازار یا شکست برخی طرحهای ناپخته، در برابر تغییرات مدرن احتیاط به خرج میدهند.
مطمئنترین ابزار برای رفع این تردیدها، رویکرد ملموس و عینی الگوسازی از طریق راهاندازی مزارع پایلوت و مزارع نمونه در دورافتادهترین مناطق روستایی است. هنگامی که یک کشاورز کارایی سامانههای هوشمند آبیاری، ارقام اصلاحشده بذری و ماشینآلات مدرن را در عمل مشاهده کند و شاهد دوبرابر شدن تناژ محصول در کنار نصف شدن مصرف آب باشد، بیهیچ اجباری به پذیرش این روشها روی خواهد آورد و این قدرت دگرگونساز انتقال تجارب عینی در بدنه جامعه روستایی است.
کشاورزی استان زنجان امروز در یک نقطه عطف تاریخی قرار گرفته است، نقطهای که یک مسیر آن ادامه رفتارهای سنتی، اتلاف ذخایر زیرزمینی، فرسایش خاک و فرسودگی ماشینآلات است و سرانجامی جز تضعیف بنیه اقتصادی استان ندارد، و مسیر دیگر، حرکت شجاعانه و مبتنی بر برنامه به سوی کشاورزی مدرن، دانشمحور و پایدار است.
افتتاح همزمان ۲۹ پروژه با اعتباری فراتر از ۴ هزار میلیارد ریال در هفته دولت، همراه با رکوردهای ارزشمند ثبتشده در مکانیزاسیون و تأمین نهادهها، اثبات کرد که بستر و اراده لازم برای خلق یک جهش بنیادین کاملاً مهیا است.
تأمین نهادههای استاندارد برای مزارع استان زنجان
با انسجام مدیریتی، تلفیق فناوری با تجربه بومی و بسترسازی برای تکمیل زنجیره صنایع تبدیلی، کشاورزی زنجان میتواند به الگویی پیشتاز از تولید دانشبنیان و صادراتمحور در سطح ملی بدل شود و با احیای ثروت در سفره کشاورزان زحمتکش، شکوفایی و استقلال پایدار اقتصادی را برای این خطه به ارمغان آورد.
در بخش نهادههای کشاورزی، توازن زیستی خاک و تأمین نیازهای فیزیولوژیک گیاه به عنوان شریان اصلی استمرار تولید شناخته میشود.
گزارشهای رسمی گویای آن است که در سه ماهه نخست سال ۱۴۰۵، بیش از ۷ هزار و ۴۸۱ تن انواع کودهای شیمیایی توسط شرکت خدمات حمایتی کشاورزی تأمین و از طریق شبکه کارگزاریها در سطح استان توزیع شده است، روندی که در ماههای اخیر سال ۱۴۰۵ نیز با توزیع بیش از یکهزار و ۲۵۰ تن انواع نهادهها ادامه یافته و سهمی بالغ بر ۷۱۱ تن از آن به کودهای ازته جهت تقویت خاک و افزایش بازدهی اختصاص داشته است.
اما در کنار این اقدامات لجستیکی، معضل استفاده افراطی، یکجانبه و نسنجیده از کودها و سموم شیمیایی در دهههای متمادی، سلامت سفرههای زیستی خاک را با تهدید فرسایش و شوری مواجه ساخته و خطر شسته شدن املاح و ورود آنها به منابع آبی زیرزمینی را گوشزد میکند.
برای نجات خاک که گرانبهاترین سرمایه بیننسلی به شمار میرود، تغییر رویکرد به سوی کشاورزی حفاظتی، بهرهگیری از کودهای آلی، اسیدهای آمینه و کودهای زیستی غنیشده به یک الزام غیرقابلانکار بدل شده است.
در امتداد این اصلاح ساختاری، مدیریت بذر نقشی کلیدی در مصونسازی مزارع دارد؛ بهویژه در شرایطی که اقلیم استان با پدیدههای خشکی متوالی و تنشهای حرارتی دست به گریبان است، ترویج ارقام بذری مقاوم به کمآبی، شوری و سرمای دیررس، پایداری تولید را تضمین میکند. همچنین ساماندهی شفاف زنجیره تأمین و توزیع نهادهها از طریق تشکلهای صنفی و تعاونیهای روستایی و کوتاهسازی دست دلالان غیررسمی، باعث میشود نهادههای مرغوب و استاندارد با قیمت عادلانه به دست کشاورزان واقعی برسد و زمینهساز تولید محصولاتی سالم، دارای گواهی سلامت و واجد استانداردهای رقابتی در بازارهای جهانی شود.
حلقه مفقوده دیگری که میتواند کشاورزی سنتی زنجان را به صنعتی سودآور، پایدار و پویا دگرگون سازد، نفوذ بیتردید فناوریهای نوین و استقرار الگوهای کشاورزی دقیق است.
دوران تصمیمگیریهای متکی بر حدس و آزمون و خطاهای پرهزینه به سر آمده و مدیریت مزرعه در عصر حاضر مستلزم پایش دادهمحور است.
تبدیل کشاورزی سنتی به صنعتی پویا و سودآور
بهکارگیری پهپادهای مجهز به دوربینهای چندطیفی برای نقشهبرداری سلامت پوشش گیاهی و اجرای عملیات سمپاشی نقطهای، نمونهای عینی از این فناوریهای تحولآفرین است، جایی که با شناسایی کانونهای اولیه آلودگی، سمپاشی تنها در نقاط درگیر انجام شده و ضمن کاهش چشمگیر مصرف آلایندههای شیمیایی، هزینههای جاری مزارع به شدت کاسته میشود. استقرار سامانههای آبیاری هوشمند متصل به سنسورهای پایش رطوبت خاک و استفاده از دادههای ماهوارهای سنجش از دور، به کشاورز اجازه میدهد تا پیش از بروز علائم تنش، راهکارهای پیشگیرانه را به کار بندد و آب را درست در زمان نیاز جذب گیاه کند. نهادینهسازی این جریان نوآورانه مستلزم برگزاری کارگاههای میدانی، ایجاد مراکز رشد و شتابدهندههای فناوری کشاورزی و تسهیل ورود شرکتهای دانشبنیان به بطن مزارع استان است.
تمام محورهای یادشده سرانجام در مفهوم بنیادین بهرهوری به هم میرسند؛ مفهومی که در شرایط تنش آبی کشور، به معنای بیشینهسازی تولید در ازای کمترین میزان مصرف منابع پایه است. با وجود بارشها و روانآبهای فصلی، بخش قابل توجهی از مزارع استان همچنان به شیوههای سنتی و غرقابی آبیاری میشوند که نتیجه آن اتلاف شدید منابع استراتژیک در دشتهای تشنه است، از این رو تکمیل سامانههای تحتفشار و توسعه روشهای کمآببر مانند آبیاری موضعی و تیپ یک اولویت گریزناپذیر به شمار میرود. از سوی دیگر، بهرهوری با تکمیل زنجیره ارزش و محو پدیده خامفروشی معنا مییابد؛ چراکه ارسال فلهای و فرآورینشده محصولاتی نظیر زیتون طارم، سیبزمینی دشت خدابنده، گوجهفرنگی و انگور به بازارهای خارج از استان، عملاً ارزشافزوده اقتصادی و اشتغال جانبی را از چرخه اقتصاد زنجان خارج کرده و به جیب واسطهها سرازیر میسازد.
سرمایهگذاری برای ایجاد شهرکهای تخصصی صنایع تبدیلی، واحدهای مدرن سورتینگ و بستهبندی صادراتمحور و احداث سردخانههای استاندارد کنترل اتمسفر در کانونهای تولید، سود واقعی را به خانوادههای روستایی بازگردانده و مانع از مهاجرت نسل جوان به حاشیه شهرها خواهد شد.
تحقق همهجانبه این افقهای روشن، نیازمند طراحی و اجرای یک نقشه راه واحد و هماهنگ میان ارکان سهگانه تصمیمگیری شامل نهادهای دولتی، مراکز دانشگاهی و پژوهشی و خود بهرهبرداران است. بخش دولتی باید با تمرکز بر رسالت حاکمیتی، نقش تسهیلگر و حامی را ایفا کرده و زیرساختهای حملونقل روستایی، پوششهای ارتباطی و شبکههای نوین انتقال انرژی را فراهم آورد.
انتهای خبر/