فرسایش پایه‌های هرم سنی در استان زنجان
به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا»؛ نیروی انسانی جوان، پویا و باانگیزه بنیادین‌ترین پایه اقتدار ملی، موتور محرک نوآوری علمی و ضامن بقای اقتصادی و امنیتی هر کشوری به شمار می‌رود.
بیشتر بخوانید
در نظم نوین منطقه‌ای، تحولات جمعیتی به سلاحی استراتژیک در رقابت ملت‌ها بدل شده است.
امروز یکی از دغدغه‌های راهبردی و سرنوشت‌ساز ایران، برهم‌خوردن توازن جمعیتی با همسایگان پیرامونی است، در حالی که بسیاری از کشورهای منطقه با اتخاذ تدابیر موثر از موهبت جمعیت جوان و نرخ رشد بالا برخوردارند، کشور ما سریع‌ترین شیب کاهش باروری و حرکت به سوی سیاهچاله پیری جمعیت را تجربه می‌کند.
امتداد این ابرچالش ملی در جغرافیای استان زنجان، زنگ خطری بی‌صدا اما بسیار عمیق را برای آینده این خطه به صدا درآورده است.
بر اساس پیش‌بینی‌های رسمی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و داده‌های ثبت‌شده در داشبورد جمعیت مرکز آمار ایران، جمعیت کل استان زنجان در افق سال ۱۴۰۵ به یک میلیون و ۱۲۹ هزار نفر خواهد رسید که شامل ۵۶۸ هزار نفر مرد و ۵۶۱ هزار نفر زن است.
این در حالی است که در سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، جمعیت استان یک میلیون و ۵۷ هزار و ۴۶۱ نفر ثبت شده بود. افزایشی حدود ۷۱ هزار نفر در طول یک دهه، از کندی شدید و نگران‌کننده رشد جمعیت حکایت دارد، روندی که بازتابی عریان از سقوط نرخ باروری کل به زیر سطح جانشینی است.
اگرچه نسبت جنسی استان در سال ۱۴۰۵ با رقم ۱۰۱/۲ مرد به ازای هر ۱۰۰ زن نشان از تعادلی به ظاهر پایدار در ترکیب جنسیتی دارد، اما بطن این ساختار حاکی از فرسایش تدریجی پایه‌های هرم سنی و تخلیه جریان جوانی است.
عبور سهم کهنسالان استان از مرز ۱۱ درصد، زنجان را رسماً به جمع جوامع سالمند سوق داده و چالش‌های سنگینی را بر صندوق‌های بازنشستگی، شبکه بهداشت و بازار کار تحمیل می‌کند.
در کنار سالخوردگی، سرعت سرسام‌آور رشد شهرنشینی و دگرگونی زیستگاه‌های انسانی خطری مضاعف محسوب می‌شود.
در سال ۱۳۹۵ جمعیت شهری زنجان حدود ۷۱۱ هزار نفر و جمعیت روستایی بیش از ۳۴۶ هزار نفر بود؛ اما برآوردها نشان می‌دهد تا سال ۱۴۰۵ نرخ شهرنشینی استان به رقم بی‌سابقه ۷۰/۵ درصد خواهد رسید و جمعیت روستایی به حدود ۳۳۳ هزار نفر کاهش پیدا می‌کند.
این جابه‌جایی نگران‌کننده، تنها یک تغییر آماری نیست، بلکه زنگ خطری برای تهی شدن پایگاه‌های اصلی تولید، کشاورزی و صنایع‌دستی اصیلی چون قالی‌بافی در مناطقی نظیر ماهنشان، خدابنده و ایجرود است.
تمرکز بی‌رویه جمعیت در شهر زنجان و مهاجرت جوانان مولد به حاشیه شهرها، هم روستاها را از نیروی کار خالی می‌کند و هم بافت اجتماعی و سنتی منطقه را با ناپایداری‌های فزاینده‌ای مواجه می‌سازد.
فروپاشی تعادل جمعیتی نه تنها بار اقتصادی عظیمی را برای نگهداری نسل کهنسال به همراه دارد، بلکه بنیه تولیدی و صنعتی استان را که همواره قطب معدنی و کشاورزی شمال‌غرب کشور بوده، با کمبود حاد نیروی کار ماهر و جوان روبه‌رو می‌سازد.
بسته شدن پنجره جمعیتی در کم‌تر از یک دهه آینده، فرصت بازسازی نیروی انسانی را برای همیشه خواهد سوزاند.
برای برون‌رفت از این بن‌بست سرنوشت‌ساز، دیگر نمی‌توان به سخنرانی‌های اداری و بخشنامه‌های روی کاغذ تکیه کرد.
اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در استان زنجان باید به شکلی ملموس به زندگی مردم وارد شود. واگذاری واقعی زمین و مسکن مناسب در شهرستان‌ها به خانواده‌های چندفرزندی، برداشتن موانع سختگیرانه بانکی در پرداخت تسهیلات فرزندآوری و ازدواج، توسعه همه‌جانبه مراکز دولتی درمان ناباروری در سطح استان و همچنین ارائه بسته‌های معیشتی و تثبیت اقتصاد خانوار روستایی از ضرورت‌های گریزناپذیر است. همچنین ارج نهادن به جایگاه مادری با طراحی بیمه‌های حمایتی پایدار و ایجاد امنیت شغلی برای زنان شاغل می‌تواند میل به تشکیل خانواده و فرزندآوری را احیا کند. نجات زنجان از دام سالمندی نیازمند تصمیمی ملی و اراده‌ای انقلابی در سطح استان است، تصمیمی که تاخیر در آن، بهای سنگینی برای هویت و آینده ایران‌زمین در پی خواهد داشت.
برنامه‌های جامع مراقبت‌های ادغام‌یافته سالمندی
محمدحسن رستم‌خانی، معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی زنجان، در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا»، به تشریح سازوکارهای حمایتی و برنامه‌های پیشگیرانه برای سالمندان پرداخت.
وی با تأکید بر ضرورت توجه به سلامت این قشر، از برنامه‌های جامع مراقبت‌های ادغام‌یافته و بهبود شیوه زندگی سالم سخن گفت.
معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی زنجان اعلام کرد: در راستای پیشگیری از بیماری‌های مزمن، برنامه‌های مراقبتی گسترده‌ای در کلیه خانه‌های بهداشت و پایگاه‌های سلامت استان اجرا می‌شود.
وی تصریح کرد: این خدمات شامل اندازه‌گیری فشار خون، ارزیابی وضعیت تغذیه، بررسی احتمال سقوط و عدم تعادل، و ارزیابی‌های مربوط به افسردگی است. همچنین، جهت پیشگیری از بیماری‌های قلبی‌عروقی (ایراپن)، آزمایش‌های قند و چربی خون به صورت رایگان انجام می‌گیرد.
رستم‌خانی اظهار داشت: یکی از اقدامات مهم در این حوزه، ارائه رایگان مکمل ویتامین D3 به سالمندانی است که به مراکز درمانی مراجعه کنند.
وی همچنین به اجرای برنامه‌های غربالگری سرطان برای زنان سالمند (در بازه سنی ۶۰ تا ۶۹ سال)، از جمله سرطان روده بزرگ و سرطان پستان، اشاره کرد و افزود: علاوه بر اقدامات بالینی، برنامه بهبود شیوه زندگی سالم نیز شامل دوره‌های آموزشی چهار جلسه‌ای در زمینه‌های تغذیه، فعالیت بدنی، سلامت روان و اصول توانبخشی است که به سالمندان ۶۰ تا ۷۰ ساله ارائه می‌شود.
معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی زنجان در پاسخ به چالش دسترسی سالمندان در مناطق کم‌برخوردار و سالمندان زمین‌گیر، تصریح کرد: در صورت نیاز به ارجاع در حوزه‌های تغذیه یا سلامت روان، سالمندان به کارشناسان مربوطه هدایت می‌شوند.
وی همچنین خاطرنشان کرد: خدمات مربوط به سالمندان زمین‌گیر و تنها، بیش از آنکه در حوزه مستقیم بهداشت باشد، با همکاری و از طریق سازمان بهزیستی ارائه می‌شود.
محمدرضا صائینی، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان، با اشاره به وضعیت زیرساخت‌های درمانی استان در حوزه سالمندی اظهار داشت: در ساختار سیستم بهداشت و درمان استان زنجان، چیزی به اسم تخت‌های بیمارستانی تخصصی طب سالمندی (ژریاتریک) وجود ندارد.
وی عنوان کرد: با این حال، زیرساخت‌هایی در سطح مراکز جامع سلامت و خانه‌های بهداشت برای ارائه خدمات بهداشتی به تمام رده‌های سنی آماده شده است که سالمندان نیز شامل این خدمات عمومی می‌شوند.
معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی زنجان اضافه کرد: اگرچه ارائه خدمات غربالگری، پایش فشارخون، قند و مراقبت‌های ادغام‌یافته در شبکه بهداشت گامی ارزشمند است، گفت: عبور از بحران سالمندی در استان زنجان نیازمند اراده‌ای فرابخشی و نگاهی کلان برای توسعه زیرساخت‌های درمانی تخصصی است.
بهره‌گیری از ظرفیت‌های عظیم قشر سالمند
لیلا ندرلو، مدیرکل امور اجتماعی استانداری زنجان پیش‌تر در گفتگو با رسانه‌ها، با بیان اینکه خدمات به سالمندان باید مستمر باشد، گفته بود: سن بازنشستگی در کشورهای دیگر ۶۵ سال و در کشور ما ۶۰ سال اعلام شده که نیازمند بازنگری است.
وی عنوان کرده بود: اعضای بسیاری از خیریه‌ها را افراد سالمند تشکیل می دهند که در جنگ ۴۰ روزه، وفاق و همدلی بسیار خوبی در پیشبرد کارها داشته و خدمات مختلفی را به گروه های هدف نیازمند ارائه کردند.
مدیر کل امور اجتماعی استانداری زنجان با بیان اینکه سالمندان دارای ظرفیت های زیادی هستند، ادامه داده بود: اداره کل ورزش و جوانان نسبت به توسعه ورزش این قشر اهتمام بیش‌تری داشته باشد.
وی با بیان اینکه اقدامات دستگاه‌های اجرایی با محله محوری صورت گیرد، گفت: کمیته‌هایی ذیل محله محوری تشکیل و وظایفی برای آنها تعریف شده است.
ندرلو با بیان اینکه فعالیت‌های حوزه سالمندان باید در این راستا انجام شود، افزود: شهرداری زنجان هم مکان هایی مناسب از قبیل بوستان برای سالمندان را ایجاد و ساماندهی کند که می‌تواند از ابعاد مختلف تاثیرگذار باشد.
وی با بیان اینکه می‌توان در بوستان‌ها برنامه‌های ویژه سالمندان اجرا کرد، اظهار داشته بود: شهرداری زنجان به عنوان دبیر محله محوری، اقداماتی را در این خصوص مورد توجه قرار دهد.
مدیرکل امور اجتماعی استانداری زنجان با تاکید بر اینکه شورای سالمندان در شهرستان ها تشکیل و برنامه‌هایی را مد نظر قرار دهد، ادامه داده بود: بازنشستگانی وجود دارند که تحت پوشش هیج نهادی نیستند که در این خصوص اقدامات لازم انجام گیرد.
وی با اشاره به بیمه تکمیلی بازنشستگان، اظهار داشته بود: در خصوص قراردادهای بیمه ای، تعرفه های ابلاغی باید از سوی شرکت‌های بیمه‌ای از تاریخ یکم فروردین اجرا شود در غیر اینصورت تخلف محسوب خواهد شد.
فشار پیری جمعیت بر نظام سلامت استان
با این وجود در این راستا حمید ملکی، کارشناس ارشد جامعه‌شناسی در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا» با تحلیل مسأله حیاتی جمعیت اظهار داشت: سرمایه انسانی جوان، ستون بنیادین اقتدار و پویایی هر جامعه محسوب می‌شود.
وی افزود: امروز تناسب جمعیتی ایران در قیاس با همسایگان منطقه‌ای با آسیب‌های ملموسی مواجه شده است، در شرایطی که پیرامون ما از تراکم و ظرفیت نیروهای جوان برخوردارند، ما با پدیده نگران‌کننده افت موالید و حرکت پرشتاب به سمت سالمندی دست‌وپنجه نرم می‌کنیم.
این کارشناس ارشد جامعه‌شناسی عنوان کرد: این چالش صرفاً یک دگرگونی در جدول‌های آماری نیست، بلکه زنگ خطری جدی برای انسجام اجتماعی، تولید اقتصادی و بنیه دفاعی کشور است.
وی با اشاره به وضعیت حساس این پدیده در جغرافیای استان زنجان تأکید کرد: مسئله کاهش موالید و سالمند شدن جمعیت، ابرچالشی ملی است که باید در سطوح استانی با برنامه‌ریزی هدفمند و نگاهی بومی مورد توجه قرار گیرد.
ملکی خاطرنشان کرد: استان زنجان به واسطه ترکیب جمعیتی خاص، عبور سهم کهنسالان از مرزهای هشداردهنده و شیب تند مهاجرت نخبگان و جوانان از شهرستان‌هایی نظیر ماهنشان، خدابنده و طارم به سمت قطب‌های شهری، بیش از پیش در معرض این آسیب‌ها قرار دارد.
وی تصریح کرد: سالمند شدن جامعه، فشار مضاعفی بر نظام سلامت، ساختار بازنشستگی و نهاد خانواده وارد می‌آورد و انگیزه پویایی و نوآوری اجتماعی را مهار می‌کند.
این پژوهشگر مسائل اجتماعی با اشاره به ضرورت عبور از راهکارهای مقطعی و جلسات کلیشه‌ای خاطرنشان کرد: مواجهه با بحران کاهش جمعیت نیازمند رویکردی چندبعدی و مداخله هم‌زمان فرهنگی و اقتصادی است.
وی خاطرنشان کرد: ایجاد امنیت روانی و اقتصادی برای نسل جوان، حل بحران مسکن، تسهیل بی‌قیدوشرط امر ازدواج و تأمین مشوق‌های ملموس برای خانواده‌ها، پیش‌نیازهای قطعی تمایل به فرزندآوری است.
ملکی تصریح کرد: علاوه بر این، تقویت امکانات اشتغال و ارتقاء امید به آینده در روستاها و شهرهای کوچک استان زنجان می‌تواند مانع از مهاجرت و پیری نامتوازن مناطق تولیدی شود.
وی در پایان یادآور شد: پنجره طلایی فرصت جمعیتی کشور و استان بسیار محدود است اگر امروز با نگاهی کارشناسی و برنامه‌ریزی منسجم به داد این چالش نرسیم، فردا با جامعه‌ای سالخورده و فرسوده روبه‌رو خواهیم شد که فرصت جبران خسارت‌های تمدنی و هویتی خویش را برای همیشه از دست داده است.
چالش‌های تأمین هزینه‌های درمانی دوران سالمندی
سالار محمدی، مدیر صندوق بازنشستگی استان زنجان نیز در گفتگو با رسانه‌ها با بیان اینکه یک میلیون و ۸۰۰ هزار نفر جمعیت تحت پوشش صندوق بازنشستگی کشوری هستند، گفته بود: از مجموع کل حدود ۲۳ هزار و ۷۰۰ نفر از استان زنجان حقوق بگیر و از این تعداد ۱۵ هزار و ۸۰۰ نفر بازنشسته هستند.
وی افزوده بود: ۶۶ درصد حقوق بگیران را مردان و ۳۴ درصد را بانوان تشکیل می‌دهند و طبق آمار یک هزار و ۸۰۰ نفر از مجموع کل حقوق بگیران استان بالای ۶۰ سال هستند و در سن سالمندی قرار گرفته‌اند.
مدیر صندوق بازنشستگی استان زنجان با بیان اینکه این آمار در حال افزایش است، اضافه کرده بود: بر این اساس این موضوع برنامه‌ریزی متفاوتی را می‌طلبد.
وی با اشاره به موضوع بیمه تکمیلی بازنشستگان، ادامه داده بود: طی یک دهه اخیر بحث بیمه تکمیلی بازنشستگان اهمیتی مضاعفی یافته و در این خصوص نیز جلسات متعددی تشکیل شده است.
محمدی با بیان اینکه متولی امر درمان بازنشستگان سازمان بیمه سلامت است، اظهار داشته بود: این سازمان در طول دوران اشتغال کارمند درصدی را برای حق بیمه کسر می‌کند که بعدها باید خدمت ارائه کند.
وی افزوده بود: طی چند سال اخیر به دلیل فقدان پوشش مناسب، تامین هزینه های ناشی از خدمات درمانی به خصوص برای بازنشستگان و دوران سالمندی این خدمات به نحو مطلوبی ارائه نشده است.
با این حال نجات زنجان از بحران سالمندی و فروپاشی جمعیتی نیازمند اراده‌ای انقلابی و فرابخشی است. واگذاری واقعی زمین به خانواده‌های چندفرزندی، تسهیل وام‌های ازدواج و فرزندآوری، توسعه مراکز درمان ناباروری و تثبیت اقتصاد روستایی از گام‌های فوری است. تاخیر در اجرای ملموس قانون جوانی جمعیت، پنجره طلایی بازسازی نیروی انسانی را برای همیشه خواهد بست و آینده و هویت این خطه را با خطرات جبران‌ناپذیری مواجه خواهد کرد.
انتهای خبر/