الگوی کشت راهبرد پایدار نجات آب زنجان
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ آب، بهعنوان بنیادیترین مؤلفه توسعه متوازن، محور پایداری زیستبوم و ستون فقرات امنیت غذایی، امروز بیش از هر زمان دیگری در کانون تحلیلهای راهبردی و دغدغههای عمومی قرار گرفته است. فلات ایران به گواه شواهد اقلیمی در پهنهای خشک و نیمهخشک واقع شده و نوسانات جوی، کاهش بارشها و بروز دورههای طولانی خشکسالی، فشار مضاعفی بر ذخایر آبی کشور تحمیل کرده است.
بیشتر بخوانید
در این میان، استان زنجان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و به دلیل ثبت میانگین بارندگیهای سالانهای که غالباً پایینتر از میانگین کشوری ارزیابی میشود، در شرایط حساس و آسیبپذیری قرار دارد.
وضعیت موجود گویای آن است که استمرار شیوههای سنتی در حکمرانی آب و تداوم مصرف نامتعارف در حوزههای تولیدی، پیامدهایی جبرانناپذیر بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی منطقه بر جای خواهد گذاشت.
بلعیدن ۸۰ درصد آب استان در کشاورزی
تحلیل واقعبینانه دادههای منابع آب در استان زنجان بیانگر تناقضی آشکار میان حجم قابل توجه هدررفت روانآبها از مرزهای استان از یک سو، و تشدید فرونشست زمین و افت سطح ایستابی سفرههای زیرزمینی از سوی دیگر است، وضعیتی هشداردهنده که ضرورت بازنگری بنیادین در ساختار توزیع، ارتقاء حکمرانی منابع، بهرهگیری از فناوریهای نو و در رأس همه، تحول بنیادین در الگوی کشت را اجتنابناپذیر میسازد.
تراز آبی استان زنجان نشان میدهد که سالانه رقمی معادل یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون مترمکعب آب در بخشهای گوناگون به مصرف میرسد.
ارزیابی سهم بخشهای مختلف از این خوان گسترده حاکی از عدم تعادل ساختاری در الگوی بهرهبرداری است، بخش کشاورزی استان با مصرف سالانه یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب، بیش از ۸۲ درصد از کل مصارف آبی استان را به خود اختصاص داده است.
غلبه بلامنازع بخش کشاورزی بر ساختار مصرف آب، پیامی روشن برای برنامهریزان و تصمیمگیران است، هرگونه تغییر معنادار، تحول راهبردی و اصلاح اساسی در تعادلبخشی به سفرههای زیرزمینی زنجان باید از بستر مزارع و باغات آغاز شود. نمیتوان چشم بر هدررفت بخش اعظم منابع در شیار مزارع فروبست و انتظار داشت صرفهجویی در صنایع یا مصارف خانگی، کسری مخازن زیرزمینی را جبران کند.
یکی از بزرگترین چالشهای زیرساختی استان زنجان که دهههاست مغفول مانده، مسئله مدیریت مهار روانآبهای سطحی و آبهای ناشی از بارشهای فصلی است.
در سالهای پربارش، سالانه رقمی نزدیک به 2 میلیارد مترمکعب آب حاصل از بارندگیها بدون بهرهبرداری مفید و مهار اصولی از دسترس استان خارج شده و از مرزهای جغرافیایی آن عبور میکند. این حجم خیرهکننده از آب شیرین، در حالی دشتهای تشنه زنجان را پشت سر میگذارد که مدیریت روانآبها در این استان به رقمی کمتر از ۷ درصد محدود شده است، آماری تکاندهنده که در مقایسه با برخی استانهای همجوار که توانستهاند نرخ مهار روانآبهای سطحی خود را به بالای ۷۵ درصد برسانند، نشاندهنده یک عقبماندگی تاریخی در ایجاد سازههای آبخیزداری، آبخوانداری و سدهای تنظیمی و ذخیرهای است.
خروج سالانه 2 میلیارد مترمکعب روانآب از پهنه زنجان، به معنای از دست رفتن فرصتی بیبدیل برای تغذیه سفرههای زیرزمینی، تأمین پایدار آب شرب شهرها و پایدارسازی آب بخشهای صنعتی و کشاورزی است.
شتاببخشی به تکمیل سدهای در دست احداث، لایروبی هدفمند مسیلها و توسعه سازههای مکانیکی و بیولوژیکی آبخیزداری با استفاده از فناوریهای روز، مطالبهای عمومی و گامی اساسی در جهت ایمنسازی استان در برابر بحرانهای خشکسالی سالهای آتی به شمار میرود.
در کنار ضعف در مهار آبهای سطحی، بحران در لایههای پنهان زمین روندی شتابان و فرساینده به خود گرفته است. اضافه برداشتهای تاریخی از منابع زیرزمینی، حفاری صدها چاه عمیق غیرمجاز در دهههای گذشته و بهرهبرداری بیرویه از دشتهای زنجان، ابهر، سلطانیه، قیدار و ماهنشان، زنگ خطر پدیده شوم فرونشست زمین را به صدا درآورده است. پدیدهای که کارشناسان از آن بهعنوان مرگ برگشتناپذیر آبخوانها یاد میکنند، ساختار متخلخل خاک را بر اثر از دست رفتن آب فشرده ساخته و ظرفیت نگهداری آب در زیر زمین را برای همیشه از بین میبرد.
در فصول گرم سال، افت تراز رودخانههای دائمی مانند قزلاوزن که شاهرگ اقتصادی و زیستمحیطی مناطقی چون ماهنشان است، حیات آبزیپروری و باغات حاشیه را با مخاطرات عدیده مواجه میکند.
در چنین شرایطی، استمرار حیات روستایی و توقف مهاجرتهای اقلیمی تنها در گرو بازگرداندن تعادل به بیلان منفی دشتها است؛ فرآیندی که تحقق آن بدون مداخله شجاعانه حاکمیت و برخورد بدون اغماض با تخلفات منابع آب ناممکن خواهد بود.
انضباطبخشی به چاهها گام اول صیانت آب
در مواجهه با این تهدید روزافزون، اقدامات حفاظتی و صیانتی صورتگرفته طی ماههای گذشته در استان زنجان نشانههایی از بازگشت انضباط به این حوزه را پدیدار کرده است.
بر اساس آمارهای ثبتی، در سال ۱۴۰۴ با انسداد و ساماندهی بیش از یک هزار و ۲۰۰ حلقه چاه غیرمجاز، زنجان موفق به کسب رتبه هشتم کشور در این حوزه شده و ۷۸ درصد از برنامه عملیاتی ابلاغی را به مرحله اجرا درآورده است؛ اقدامی شجاعانه که توانسته است از خروج بخش قابل توجهی از منابع صیانتی زیرزمینی جلوگیری کند.
همزمان با مسدودسازی چاههای غیرقانونی، هوشمندسازی مصرف در بخش چاههای دارای پروانه نیز با شتاب بیسابقهای دنبال شده است.
الزام مالکان چاههای مجاز و نصب بیش از ۶۰۰ کنتور هوشمند حجمی در طول ۹ ماه، نه تنها جایگاه نخست کشور را برای استان زنجان به ارمغان آورده، بلکه روند موفقیتآمیز سال گذشته را تثبیت کرده است. این اقدامات حاکمیتی گرچه گامهایی ضروری برای ایجاد انضباط در تحویل آب به شمار میروند، اما بدون تردید مسدودسازی و کنتورگذاری ابزارهای سلبی هستند و پایداری واقعی زمانی حاصل میشود که الگوی بهرهبرداری در روی زمین اصلاح شود.
روشهای سنتی آبیاری که هنوز در پهنههای وسیعی از اراضی استان اجرا میشوند، نقشی محوری در هدررفت حجم کلان یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعبی آب کشاورزی دارند.
شیوههای آبیاری غرقابی و کرتی اگرچه دارای مزایایی همچون سادگی در اجرا، عدم نیاز به سرمایهگذاری اولیه، بینیازی از انرژی برق و تجهیزات پمپاژ و توانایی مقطعی در شستشوی املاح خاکهای سنگین هستند، اما معایب ویرانگری دارند که هیچ اقتصادی در شرایط خشکسالی تاب تحمل آنها را ندارد. راندمان آبیاری سطحی در شرایط معمول به سختی به مرز ۳۵ تا ۴۰ درصد میرسد.
این بدان معناست که بیش از ۶۰ درصد از آب ارزشمند استخراجشده از اعماق زمین در فرآیند تبخیر در کانالهای خاکی، نفوذ عمقی نامتعارف در اراضی و جاری شدن روانابهای زاید هدر میرود.
به علاوه، شیوه سنتی موجب شستشوی مواد غذایی خاک، فرسایش بستر حاصلخیز، مساعد شدن شرایط برای طغیان علفهای هرز و تحمیل هزینههای سنگین نیروی کارگری به کشاورز میشود.
ادامه آبیاری کرتی و غرقابی در روزگاری که هر قطره آب حکم طلا را دارد، توجیه اقتصادی و عقلانی خود را به طور کامل از دست داده است.
در نقطه مقابل، گذار به سامانههای نوین آبیاری تحتفشار، بارانی، قطرهای و سامانههای نواری، افقهای نوینی را پیش روی بخش تولید گشوده است.
تجهیز مزارع به این فناوریها راندمان مصرف آب را به بیش از ۷۵ تا ۹۰ درصد ارتقا میدهد.
امکان کنترل دقیق حجم و زمان آبدهی متناسب با نیاز زیستی گیاه، اجرای فناوری کودآبیاری که مصرف نهادههای شیمیایی را به نصف میرساند، مهار کامل علفهای هرز و افزایش چشمگیر عملکرد محصول در هکتار، از محاسن غیرقابلانکار این شیوهها است.
با این حال، ترویج این سامانهها در زنجان با موانع و چالشهایی روبهروست که نباید نادیده گرفته شوند.
هزینههای بالای تأمین لولهها و اتصالات پلیاتیلن، وابستگی شدید به تأمین برق پایدار برای پمپها در روزهای اوج مصرف تابستان، رسوبگذاری و گرفتگی نازلها و قطرهچکانها در مناطقی که آب دارای سختی بالا یا املاح گچی است، و عدم آشنایی کافی برخی کشاورزان سنتی با پروتکلهای نگهداری سیستم، از جمله معایبی است که انگیزه بهرهبرداران را تحتالشعاع قرار میدهد.
از این رو، ارتقاء آموزشهای میدانی و نظارت مستمر مهندسان آب و خاک، لازمه بقا و کارایی این تجهیزات مدرن است.
با این همه، مهمترین درس تاریخی مدیریت منابع آب در کشور این است که مدرنسازی تجهیزات آبیاری به تنهایی قادر به مهار بحران نخواهد بود.
تجربه نشان داده است در مناطقی که اراضی با تسهیلات دولتی به آبیاری قطرهای یا بارانی مجهز شدهاند، اما نوع محصول کاشتهشده تغییر نکرده، حجم برداشت آب از چاهها کاهش نیافته، بلکه کشاورزان سطح زیرکشت خود را گسترش دادهاند. اینجاست که نقش محوری و بیبدیل «الگوی کشت» به عنوان قطعه اصلی پازل احیای منابع آبی خودنمایی میکند.
الگوی کشت راهبرد پایدار نجات آب زنجان
الگوی کشت به معنای طراحی، جانمایی و توزیع دقیق و علمی محصولات زراعی و باغی در پهنه جغرافیایی استان با در نظر گرفتن منابع پایه نظیر آب و خاک، شرایط اقلیمی، نیاز واقعی بازار مصرف، و شاخصهای بهرهوری اقتصادی و امنیت غذایی است.
اجرای دقیق این الگو فشار وارده بر آبخوانهای زیرزمینی را به حداقل رسانده، بازده اقتصادی هر مترمکعب آب را ارتقا میدهد و از تلاطمهای مخرب قیمتها در بازار مصرف پیشگیری میکند.
ظرفیتهای کشاورزی استان زنجان بستری مساعد برای پیادهسازی این برنامه ملی فراهم آورده است. در حال حاضر از مجموع ۱۵ محصول راهبردی تعریفشده در لیست ملی الگوی کشت، ۱۳ محصول در دشتها و اراضی استان زنجان تولید میشود که نشاندهنده تنوع زیستی، تنوع خردقارهای و انعطافپذیری بالای اراضی زراعی این دیار است.
با این حال، برخی محصولات به دلیل سودآوری مقطعی یا عادات سنتی کشاورزان، سهم بالایی از اراضی و آبخوانها را به خود اختصاص دادهاند که نیازمند مدیریت منطقی و متوازن است.
به عنوان نمونه بارز، در سال زراعی ۱۴۰۴ استان زنجان طبق برنامهریزیهای کلان مصوب، الگوی کشتی معادل ۷ هزار و ۱۰۰ هکتار را به محصول پرآبطلب سیبزمینی اختصاص داد. در این میان، شهرستان خدابنده به عنوان قطب اصلی تولید این محصول با اختصاص ۳ هزار و ۷۰۰ هکتار از اراضی خود، بیش از نیمی از سطح زیرکشت سیبزمینی استان را بر عهده داشته است.
سیبزمینی محصولی استراتژیک در سبد غذایی خانوار محسوب میشود، اما کشت غیراصولی و فراتر از سقف الگوی تعیینشده در دشت بحرانی خدابنده، تخلیه سریع سفرهها را در پی دارد.
کنترل دقیق این سطوح زیرکشت و بهرهگیری از ارقام زودرس با نیاز آبی پایینتر، آزمونی جدی برای راستیآزمایی کارآمدی الگوی کشت است.
محور دیگر الگوی کشت در زنجان، هدایت فعالانه اراضی به سمت کاشت گونههای مقاوم به خشکی و سازگار با تغییرات اقلیمی است.
جایگزینی غلات پرمصرف بهاره با ارقام پاییزه، توسعه دانههای روغنی چون کلزا و کاملینا که با بارندگیهای فصول سرد رشد میکنند، ترویج حبوبات زودرس و علوفههای کمآبطلب مانند خارشتر و ارزن علوفهای و گسترش گیاهان دارویی پرارزشی چون گلمحمدی، زعفران و سیاهدانه در دامنههای شیبدار، الگوهایی هستند که در عمل مصرف آب را به یکسوم رسانده و درآمد ارزی و ریالی بهرهبردار را چند برابر میکنند.
در حوزه باغبانی نیز جایگزینی باغات با نیاز آبی بالا با گونههای مقاومی چون پسته، بادام دیرگل و زیتون در اراضی شهرستانهای ماهنشان و طارم، انطباق مناسبی با توان اکولوژیک منطقه ایجاد کرده است.
در کنار این موارد، تسریع در انتقال کشت سبزی و صیفی از مزارع باز به شهرکهای گلخانهای مدرن، امکان بازچرخانی آب و کاهش 90 درصدی مصرف در ازای افزایش 10 برابری برداشت در واحد سطح را فراهم میآورد.
باید پذیرفت که موفقیت الگوی کشت، یک فرآیند دستوری یا امنیتی صرف نیست؛ کشاورز به عنوان کنشگر اصلی این عرصه، نان و معیشت خانواده خود را در گرو خاک و محصول دارد و نمیتوان از او انتظار داشت بدون تضمینهای اقتصادی، دست به تغییر الگوهای دیرینه بزند. همراهی بدنه کشاورزی در گرو بستههای حمایتی، شفاف و تشویقی است.
دولت و سازمان جهاد کشاورزی باید با اعلام بهنگام و جذاب قیمتهای خرید تضمینی برای محصولات کمآببر، پوشش کامل بیمهای در برابر حوادث غیرمترقبه اقلیمی، تأمین یارانهای بذور اصلاحشده و ادوات مکانیزه و ایجاد زنجیرههای پیشرفته صنایع تبدیلی و فرآوری در نزدیکی کانونهای تولید، حاشیه سود کشاورز را تضمین کنند.
اگر یک کشاورز بداند درآمد حاصل از کشت یک هکتار گیاه دارویی یا دانه روغنی با یکسوم آب مصرفی، بیش از کشت محصولات پرآببر سنتی خواهد بود و محصول او بدون دلال در مزرعه خریداری میشود، داوطلبانه پرچمدار اصلاح الگوی کشت خواهد شد.
علاوه بر این، پیوند مستقیم میان علم دانشگاهی و تجربه میدانی کشاورزان، حلقه گمشده نظام ترویج در سالهای گذشته بوده است.
مروجان کشاورزی باید با خروج از دفاتر اداری، در مزارع و در کنار بهرهبرداران حضور یابند و ضمن آموزش مدیریت آب و شیوههای نوین کوددهی و سمپاشی، اعتماد متقابل را احیا کنند.
ایجاد تعاونیهای آببران محلی و واگذاری بخشی از مدیریت توزیع و پایش کنتورها به خود تشکلهای کشاورزی، حس مالکیت جمعی نسبت به منابع آبی را تقویت میکند و نظارت را از یک امر تحمیلی به یک تعهد اخلاقی و بومی بدل میسازد. تجربه موفق نصب کنتورهای هوشمند و انسداد چاههای غیرمجاز نشان داد که هرگاه قانون با شفافیت و عدالت اعمال شود، بستر همکاری عمومی شکل خواهد گرفت.
در افق پیشرو، مدیریت یکپارچه حوضه آبریز قزلاوزن و دیگر منابع آبی استان زنجان یک فوریت انکارناپذیر است. استان زنجان نمیتواند نظارهگر خروج سالانه حدود 2 میلیارد مترمکعب روانآب از درهها و رودهای خود باشد در حالی که اراضی پاییندست با افت شدید سطح ایستابی و نشست دشتها دستوپنجه نرم میکنند.
بازگرداندن توازن به منابع آبی زنجان یک معادله چندوجهی است سرمایهگذاری سنگین در احداث سدها و سازههای ذخیرهسازی، تداوم برخورد قاطع با یک هزار ۲۰۰ چاه غیرمجاز دیگر و گسترش چتر کنتورهای هوشمند به ۱۰۰ درصد چاههای دارای مجوز، مدرنسازی سامانههای توزیع و انهار سنتی، و در نهایت پایبندی سرسختانه به حدود و ثغور سند الگوی کشت برای۱۳ محصول راهبردی استان.
سفرههای زیرزمینی زنجان میراثی است که طی هزاران سال ذخیره شده و اکنون در سراشیبی بحران قرار دارد.
زمان برای آزمون و خطا، وعدههای بیسرانجام و طرحهای نیمهکاره به پایان رسیده است. آب، زیربنای حیات است و هر قطرهای که با مدیریت نادرست و غفلت به هدر رود، به معنای تضعیف ریشههای تولید و آبادانی این خاک کهن خواهد بود. عزم راسخ مدیران استانی در همافزایی با کشاورزان زحمتکش، حمایتهای اعتباری مجلس و دولت، و اتخاذ شیوههای نوین علمی، تنها راهبردی است که میتواند زنجان را از ورطه خشکسالی به سلامت عبور دهد و سرسبزی مزارع، رونق صنایع و تداوم تمدن غنی این استان را برای نسلهای آینده تضمین کند.
انتهای خبر/