فرهنگسازی عمیق راه حل بحران جمعیت
به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ کاهش نرخ باروری در ایران طی دو دهه اخیر، از یک مسئلهی آماری فراتر رفته و به زنگ خطری جدی برای آینده فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور تبدیل شده است. این بحران، اگرچه ریشه در عوامل اقتصادی و اجتماعی متعددی دارد، اما آنچه آن را به چالشی پایدار و عمیق تبدیل کرده، تغییرات بنیادین در لایههای معنایی، گفتمانی و ارزشی جامعه دربارهی فرزندآوری است که بازسازی آن، نیازمند فرهنگسازی عمیق و تدریجی است.
بیشتر بخوانید
بررسی ابعاد مختلف این مسئله نشان میدهد که راهکارهای صرفاً اقتصادی و تشویقی، بدون تغییر در نگرشها و معناهای فرهنگی، تأثیر محدودی بر افزایش نرخ باروری خواهند داشت. فرزندآوری در ذات خود، یک «کنش فرهنگی» است که در بستری از ارزشها، هنجارها، باورها و روایتهای اجتماعی شکل میگیرد و از اینرو، کلید حل این معضل را باید در بازتعریف ارزشها، اصلاح گفتمان عمومی، الگوسازی رسانهای، تقویت نقش مادران و همافزایی نهادهای اجتماعی جستوجو کرد؛ همانهایی که در کنار هم، فرهنگسازی عمیق را ممکن میسازند.
الگوسازی رسانهای موتور محرکه فرهنگ فرزندآوری
حجتالاسلام مهدی جعفری، کارشناس مسائل خانواده و جمعیت، در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ به واکاوی ریشههای فرهنگی کاهش فرزندآوری در ایران پرداخت و راهکارهای اساسی برای برونرفت از این چالش را تشریح کرد.
وی با بیان اینکه بحران فرزندآوری ریشه در لایههای پنهان فرهنگ و تغییر گفتمان جامعه دارد، افزود: در سالهای اخیر، فرزندآوری در ذهنیت عمومی با مفاهیمی همچون هزینه، محدودیت و مانعی برای پیشرفت فردی گره خورده است؛ در حالی که این نگاه، تصویری کاملاً ناقص و یکبعدی از واقعیت است.
کارشناس مسائل خانواده با توضیح اینکه کلید حل این معضل نه در گاو صندوق بانکها، بلکه در زمین فرهنگ و بازتعریف ارزشها نهفته است، خاطرنشان کرد: ما نیازمند یک انقلاب بازتعریف در نظام ارزشگذاری اجتماعی هستیم تا فرزندآوری از یک «هزینه» به یک «سرمایهی فرهنگی» و «تداوم هویت» تبدیل شود.
وی با اشاره به اینکه در جامعهای که فرزندآوری با مفاهیمی مانند فداکاری یا دشواری پیوند خورده باشد، تمایل به داشتن فرزند کاهش مییابد، تصریح کرد: در مقابل، هنگامی که فرزندآوری بهمثابه مشارکت در ساخت آینده و پویایی خانواده بازتعریف شود، جایگاه آن در ذهنیت جمعی بهطور چشمگیری ارتقاء مییابد.
جعفری با بیان اینکه رسانهها و الگوسازی نقشی بیبدیل در این بازتعریف ایفا میکنند، تصريح کرد: آنچه در بخش بزرگی از رسانههای رسمی و غیررسمی بازنمایی شده، تصویری از خانوادههای کوچک و سبک زندگی فردگرایانه است که با واقعیتهای جامعه ایرانی فاصله دارد.
وی با تأکید بر ضرورت تولید محتوای واقعگرایانه درباره خانوادههای چندفرزندی، خاطرنشان کرد: سریالها، مستندها و گفتگوهایی که زندگی خانوادههای موفق دارای سه فرزند یا بیشتر را به تصویر بکشند، میتوانند شکاف میان ذهنیت مردم و واقعیتهای قابلدسترس را کاهش دهند.
کارشناس مسائل خانواده با توضیح اینکه الگوسازی زمانی مؤثر است که از کلیشههای شعاری فاصله گرفته و به روایتهای ملموس و باورپذیر نزدیک شود، متذکر شد: مثلاً روایت مادرانی که باوجود تحصیلات عالی یا اشتغال تماموقت، تجربه مادری پرثمری دارند، میتواند انگیزهبخش و الهامبخش باشد.
وی با اشاره به اهمیت گفتگوهای هدفمند در درون خانوادهها، عنوان کرد: در بسیاری از خانوادهها، گفتگو درباره آینده، تعداد فرزندان و ارزشهای مرتبط با آن یا به تعویق افتاده یا بهکلی نادیده گرفته شده است؛ در حالی که بازگرداندن این موضوع به متن گفتگوهای خانوادگی، گامی بنیادین است.
جعفری با بیان اینکه زوجهای جوان اغلب بهجای تصمیمگیری مشارکتی، فرزندآوری را به آیندهای نامعلوم موکول میکنند، متذکر شد: این تأخیر در تصمیمگیری، به مرور تبدیل به امتناع ناخودآگاه از فرزندآوری میشود و نهادهای فرهنگی و مشاورهای باید با ارائه کارگاههای آموزشی، این روند را اصلاح کنند.
وی با تأکید بر اینکه گفتگو درباره فرزندآوری باید صرفاً به دغدغههای اقتصادی محدود نشود، اظهار داشت: معناهای اخلاقی، فرهنگی و وجودی فرزندآوری نیز باید در این گفتگوها گنجانده شود تا زوجین به درک مشترک و عمیقتری از این تصمیم حیاتی دست یابند.
همافزایی نهادها رمز نهادینهسازی فرزندآوری
لیلا انصاری، کارشناس مسائل خانواده، در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ نهادینهسازی فرهنگ فرزندآوری را نیازمند همافزایی و هماهنگی پنج نهاد کلیدی دانست و بر لزوم حرکت از عملکرد جزیرهای به برنامهریزی منسجم تأکید کرد.
وی با بیان اینکه فرهنگ در خلأ شکل نمیگیرد و محصول کارکرد روزمره نهادهای اجتماعی است، افزود: بدون هماهنگی میان آموزش و پرورش، صدا و سیما، حوزههای علمیه، دانشگاهها و نهادهای حمایتی، هر کدام راه خود را خواهند رفت و نتیجهای جز طرحهای بیسرانجام حاصل نمیشود.
کارشناس مسائل خانواده با توضیح اینکه آموزش و پرورش بهواسطه ارتباط مستمر با نسل جوان، نقش بیبدیلی در این مسیر دارد، خاطرنشان کرد: این نهاد میتواند با گنجاندن سرفصلهای مرتبط با خانواده و نسلآفرینی در کتابهای درسی و برگزاری کارگاههای مهارت زندگی، بذر اولیه فرهنگ فرزندآوری را در ذهن دانشآموزان بکارد.
وی با اشاره به ضرورت بازنگری محتوای کتابهای درسی، تصریح کرد: داستانها، مسائل ریاضی و علوم باید بهگونهای طراحی شوند که بهطور غیرمستقیم پیامهای مثبت درباره خانوادههای چندفرزندی را منتقل کنند و آموزش معلمان نیز درباره مسائل جمعیتی، از دیگر اقدامات ضروری است.
انصاری به نقش محوری صدا و سیما بهعنوان بزرگترین رسانه رسمی کشور اشاره کرد و گفت: این نهاد با تولید سریالها و مستندهایی که زندگی خانوادههای چندفرزندی موفق را به تصویر میکشند و استفاده از چهرههای محبوب بهعنوان سفیران فرهنگ فرزندآوری، میتواند الگوهای مطلوب را در جامعه نهادینه کند.
وی با تأکید بر اینکه صدا و سیما باید از کلیشههای شعاری فاصله گرفته و به روایتهای واقعگرایانه روی آورد، تصريح کرد: تأکید بر زیباییها و دستاوردهای پدر و مادر شدن، بهجای بزرگنمایی مشقتها، میتواند شکاف ادراکی موجود میان ذهن مردم و واقعیت را کاهش دهد
کارشناس مسائل خانواده به نقش حوزههای علمیه اشاره کرد و یادآور شد: این نهادهای دینی با تبیین آموزههای اخلاقی و تأکید بر مفاهیمی چون رحمت و رزق فرزندان در تعالیم اسلامی، میتوانند مشروعیت دینی و اخلاقی فرزندآوری را تقویت کنند و آن را به یک ارزش پایدار تبدیل نمایند.
سواد فرزندپروری زیربنای فرهنگ فرزندآوری
اکرم نوری، کارشناس مسائل اجتماعی و جمعیت در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ به بررسی مسیر تحقق فرزندآوری در ایران از سیاستگذاری تا فرهنگسازی پرداخت و بر لزوم حرکت از رویکردهای صرفاً تشویقی به سمت تغییرات بنیادین فرهنگی تأکید کرد.
وی با بیان اینکه پژوهشهای جهانی نشان دادهاند صرفاً ارائه مشوقهای مالی و تسهیلات رفاهی، بدون تغییر در نگرشها و معناهای فرهنگی، به بازسازی ساختار جمعیتی منتهی نمیشود، افزود: تجربه کشورهایی مانند فرانسه، ژاپن و مجارستان گواه این مدعاست که تغییر در نظام ارزشگذاری اجتماعی، پیشزمینهای حیاتی برای موفقیت سیاستهای جمعیتی است.
کارشناس مسائل اجتماعی با توضیح اینکه در ایران نیز اگر فرهنگ و نگرش جامعه اصلاح نشود، هزینههای سنگین دولتی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید، خاطرنشان کرد: مسیر تحقق فرزندآوری، از «سیاستگذاری صرف» به سوی «فرهنگسازی عمیق» حرکت میکند و دولت و نهادها وظیفه دارند زیرساختها را فراهم کنند، اما ایجاد انگیزه درونی در گرو بازتعریف ارزشهاست.
وی با اشاره به اینکه بسیاری از نگرانیهای نسل جوان در برابر فرزندآوری، از ترس ناتوانی در تربیت فرزند و نبود حمایت روانی ناشی میشود، تصریح کرد: ارتقاء سواد فرزندپروری در جامعه، یکی از پایههای مهم فرهنگسازی است و نهادهای آموزشی و مذهبی میتوانند با ارائه آموزشهای مهارتی، این ترس را به اعتمادبهنفس تبدیل کنند.
نوری با بیان اینکه ادغام مهارتهای فرزندپروری در برنامههای درسی آموزش عمومی، بهویژه در دوره متوسطه دوم و آموزش عالی، میتواند نگاه واقعبینانهتری نسبت به نقش والدینی در آینده ایجاد کند، یادآور شد: این آموزشها نهتنها به کاهش اضطراب والدینی کمک میکند، بلکه فرزندآوری را از کنشی پرریسک به فرایندی همراه با رشد فردی و اجتماعی تبدیل خواهد کرد.
وی با تأکید بر نقش نهادهای مذهبی در این مسیر، عنوان کرد: بهرهگیری از مفاهیم دینی درباره رحمت و رزق فرزندان، مسئولیتپذیری والدین و تأکید بر نسلپروری، میتواند از طریق سخنرانیها، دورهها و مشاورههای خانوادگی در مساجد و مراکز مذهبی عملیاتی شود و به تقویت آموزههای اخلاقی و معنوی کمک کند.
کارشناس مسائل اجتماعی به نقش محوری مادران در انتقال فرهنگ فرزندآوری اشاره کرد و متذکر شد: مادران در جایگاه کنشگران اصلی حوزه خانواده، نقشی بیبدیل در شکلدهی و انتقال نگرشها و ارزشهای مرتبط با فرزندآوری دارند و آنچه در تجربه زیسته زنان از مادری دیده و شنیده میشود، تأثیری عمیق بر نگرش نسل آینده بر جای میگذارد.
وی با توضیح اینکه در بسیاری از رویکردهای رسانهای، نقش مادری بهگونهای کلیشهای و منفعلانه تصویر شده است، یادآور شد: برجستهسازی نقش مادران، به معنای بازنمایی مادری در قالب یک مسئولیت فرهنگی، انتخابی آگاهانه و نقشی فعال در ساخت سرمایه فرهنگی جامعه است و باید بر قدرت آگاهیبخش، تربیتی و الهامبخش زنان در مقام مادران تأکید شود.
نوری با اشاره به اینکه روایت تجربههای مثبت و امیدبخش از مادری، چه در فضای رسانه و چه در تعاملات اجتماعی، اهمیت فراوانی دارد، یادآور شد: حمایت از مادران در عرصههای اجتماعی، اعطای منزلت فرهنگی به نقش مادری و پیوند آن با مفاهیم هویتی، میتواند این نقش را از حاشیه به مرکز بازگرداند و هرجا که مادران با عزت، آگاهی و حمایت، نقش مادری را ایفا کردهاند، فرهنگ فرزندآوری در آن جامعه نیرومندتر و پایدارتر بوده است.
بررسی ابعاد مختلف بحران فرزندآوری در ایران نشان میدهد که این پدیده، یک مسئله تکبعدی و صرفاً اقتصادی نیست، بلکه چالشی پیچیده و چندلایه است که ریشه در تغییرات عمیق فرهنگی، گفتمانی و ارزشی جامعه دارد. آنچه امروز بهعنوان کاهش تمایل به فرزندآوری مشاهده میشود، حاصل سالها بازنمایی منفی، فردگرایی فزاینده، تضعیف هویت مادری و ناهماهنگی نهادهای اجتماعی در ترویج ارزشهای خانوادگی است.
راهکارهای برونرفت از این بحران، برخلاف تصور رایج، نه در گاوصندوق بانکها و مشوقهای مالی، بلکه در زمین فرهنگ، بازتعریف ارزشها و تغییر روایتهای اجتماعی نهفته است.
انتهای خبر/