سدهای زنجان؛ از ذخیرهسازی سیلاب تا مدیریت بحران
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ وضعیت منابع آبی استان زنجان با چالشهای متعددی رو به رو است و کاهش ۸ درصدی میانگین بارشها نسبت به بلندمدت نشاندهنده فاصله از وضعیت نرمال و فشار بر منابع ذخیرهای است.
بیشتر بخوانید
اگرچه خروج آب سدها مطابق برنامه سالانه منابع و مصارف است، اما کاهش ورودی به سدها به دلیل تغییر اقلیم، کاهش بارش برف (که منبع اصلی تأمین پایدار جریان بهاری است)، و شدت پایین بارشها، نشان میدهد مدیریت منابع در برابر نوسانات، دچار عدم کفایت شده است.
دستکاریهای انسانی مانند حفر چاه غیرمجاز در بالادست، مانع رسیدن رواناب مؤثر به مخازن میشود و بر این عدم توازن میافزاید.
فلسفه اصلی سد، ذخیره سیلابها برای مصارف حیاتی است، با توجه به کاهش ذخایر در سالهای اخیر و نیاز به بهروزرسانی طراحی سدها بر اساس شرایط جدید هیدرولوژیکی، تصمیمات مدیریتی کنونی به طور کامل منجر به بهرهبرداری بهینه نشدهاند، زیرا منابع ورودی کاهش یافتهاند.
هرچند در متن بهطور مستقیم به الگوی کشت و تخصیص ناعادلانه بین استانی اشاره نشده، اما توسعه اراضی کشاورزی در بالادست سدها خود عاملی تشدیدکننده فشار است.
در حال حاضر، به دلیل پایین بودن حجم مخازن، نگرانی بابت سیلاب و رهاسازی حجیم آب وجود ندارد و ذخیره سیلابها فعلاً استقبال میشود.
با این حال درک شرایط فعلی و گذر از این وضعیت نیازمند تمهیدات و اقدامات لازم است تا علاوه بر گذر از این شرایط علاوه، زمینه بهبود وضعیت ایجاد شود.
میانگین بارشهای استان ۱۴۲/۳ میلیمتر بوده است
بهنام نجفی، معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: با توجه گذشت بیش از ۱۱ ماه از سال جاری و سپری شدن بیش از ۵ ماه از سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ (آغاز شده از مهر ۱۴۰۴)، میانگین بارش استان بر اساس ایستگاههای بارانسنجی وزارت نیرو، تا نهم اسفندماه ۱۴۲/۳ میلیمتر بوده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۱/۳ درصد کاهش داشته است.
وی با اشاره به اینکه این میزان همچنان حدود ۸ درصد کمتر از میانگین بلندمدت (۱۵۴/۵ میلیمتر) است، ادامه داد: دلیل این امر کمبارشی در ماههای مهر و آبان بوده که با بارشهای خوب دی و بهمن قدری جبران شده ولی میانگین بارش استان هنوز به نرمال بلندمدت نرسیده است، در همین راستا، وضعیت ورودی سدهای در حال بهرهبرداری متغیر است.
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان زنجان تصریح کرد: افزایش بارش لزوماً به معنای افزایش ورودی سد نیست، زیرا الگوی بارش، شدت بارش و سایر عوامل نیز اهمیت بالایی دارند.
وی گریزی به الگوی برفی زد و اظهار داشت: برای ورودی پایدار سدها و تداوم جریان در بهار، بارش برف در پاییز و زمستان بسیار مهم است زیرا ذخایر برفی ارتفاعات که در ماههای فروردین و اردیبهشت ذوب شود، (بهویژه در حوضه آبریز سد تهم) برای بهبود جریان آب ورودی به سدها بسیار مفید است.
نجفی خاطرنشان کرد: تغییرات اقلیمی منجر به افزایش دما، کاهش بارش برف، تعدد شرایط حدی هیدرولوژیکی و طی سالیان اخیر، موجب کاهش ورودی به سدهای استان شده است.
این مسئول با اشاره به اهمیت شدت بارش، ادامه داد: شدت پایین بارشها، حتی با وجود مقدار کلی مناسب، مانع تولید رواناب مؤثر میشود.
وی با اشاره به تغییرات ایجاد شده و توسعه اراضی کشاورزی در دهههای اخیر در بالادست سدها، گفت: دستکاریهای انسانی مانند شخمزنی، حفر چاههای غیرمجاز در حریم رودخانهها و تصرفات، مانع رسیدن جریان آب به مخازن سدها میشوند.
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان زنجان ابراز کرد: فلسفه احداث اصلی سدهای مخزنی، مدیریت و ذخیره جریان آب سطحی و سیلابهای فصلی در هنگام پُرآبی برای استفاده در زمان نیاز برای مصارف شرب، صنعت، کشاورزی (با لحاظ نیازهای زیست محیطی) و خنثیسازی اثرات تخریبی سیل است.
وی با تاکید بر اینکه خروج آب سدها مطابق برنامه سالانه منابع و مصارف آب سدها بوده که بر اساس منابع آب ورودی و حجم ذخیره سد تنظیم میشود، در خصوص نگرانی از رهاسازی آب در هنگام سیلابها از خروجی سدها، ایشان عنوان کرد که این امر طبق دستورالعملهای بهرهبرداری سد و ظرفیت رودخانه پاییندست انجام میشود.
وی گفت: در حال حاضر، با توجه به پایین بودن حجم مخازن سدهای در حال بهره برداری استان، نگرانی بابت ورود سیل به سدها و ضرورتی برای رهاسازی حجیم آب وجود ندارد و در صورت وقوع سیلاب، از ذخیره آن استقبال میشود.
نجفی عنوان کرد: در پاسخ به اثر تغییرات اقلیمی در احداث سدها، وزارت نیرو در سالهای گذشته (اوایل دهه ۹۰ و مجدداً در سال جاری) دستورالعملهای بهروزرسانی طراحی سدها را ابلاغ کرده است تا حجم طرحها به صورت کاملا بهینه و بر اساس شرایط جدید هیدرولوژیکی کشور تدوین شوند.
افزایش درآمد کشاورزان با افزایش بهرهوری آب
پیمان حائری، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی استان زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: الگوی کشت به معنای تعیین ترکیب بهینه محصولات کشاورزی منطبق بر ظرفیتهای آب، اقلیم، خاک و شرایط اقتصادی هر منطقه است.
وی افزود: اصلاح این الگو، نه تنها یک راهکار، بلکه محرک اصلی سازگاری با بحران کمآبی در بخش کشاورزی محسوب میشود.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی استان زنجان با اشاره به مزایای اصلاح الگوی کشت در سه سطح کلیدی قابل مشاهده است، یادآور شد: مزیت اول زیستمحیطی است که این اصلاح با جایگزینی محصولات کمآببر، فشار بر منابع آبی زیرزمینی را کاهش داده و به بهبود تغذیه سفرهها کمک میکند.
وی با اشاره به مزیت اقتصادی، بیان کرد: با افزایش بهرهوری آب (تولید بیشتر در ازای هر مترمکعب آب مصرفی)، درآمد کشاورزان پایدارتر میشود.
حائری تصریح کرد: مزیت اجتماعی و سیاسی این الگو نیز با کاهش خشکیدگی و بحرانهای معیشتی، از مهاجرت روستایی کاسته و تعارضات بینبخشی و بیناستانی بر سر تخصیص آب را تضعیف میکند.
وی با بیان اینکه برای تضمین تابآوری سیستم کشاورزی در برابر خشکسالیهای متوالی، صرفاً افزایش بهرهوری در کشت فعلی کافی نیست و باید تغییراتی در سطح زیر کشت اعمال شود، ادامه داد: این بازنگری باید بر اساس «جا به جایی از کشت با ریسک بالا به کشت با ریسک پایینتر» باشد.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی استان زنجان خاطرنشان کرد: در مناطقی که خطر خشکسالی حاد است، این جا به جایی شامل کاهش تدریجی سطح زیر کشت محصولات آببر است.
وی تصریح کرد: این کاهش بسته به شدت بحران، میتواند بین ۲۰ تا ۵۰ درصد از سطح محصولات آببر را شامل شود تا سیستم بتواند در برابر دو یا سه سال خشکسالی متوالی مقاومت کند، همزمان با بهکارگیری همزمان فناوریهای نوین بهرهوری.
حائری با تاکید بر اینکه بحران آب ایران ناشی از ناهماهنگی عمیق بین الگوی کشت رایج و ظرفیت اکولوژیکی مناطق است، یادآور شد: بنابراین، اصلاح الگو یک اقدام فنی صرف نیست، بلکه نیازمند اصلاح نهادی و اقتصادی است که باید همزمان انگیزه اقتصادی کشاورز را توجیه کرده و چارچوب قانونی پایداری مدیریت آب را تقویت کند.
کشت پرمصرف و تهدید منابع زیرزمینی
علیرضا عباسی، کارشناس ارشد کشاورزی در گفتگو با خبرنگار خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: بخش کشاورزی همواره بزرگترین مصرفکننده منابع آب تجدیدپذیر بوده، اما با تشدید بحرانهای اقلیمی و کاهش محسوس بارشها، این وابستگی به یک تهدید جدی برای امنیت آبی تبدیل شده است.
وی افزود: در شرایط فعلی، که منابع آب زیرزمینی (سفرهها) به سرعت در حال تخلیه هستند، تداوم الگوهای کشت سنتی و پرمصرف، فشار را غیرقابل تحمل ساخته است.
کارشناس ارشد کشاورزی با اشاره به اینکه با وجود هشدارهای مکرر، کشاورزان همچنان به کشت محصولات با نیاز آبی بالا مانند برنج، بهویژه در مناطق با اقلیم نیمهخشک و خشک، گرایش دارند، ابراز کرد: ین امر ناشی از ترکیبی از عوامل اقتصادی و ساختاری است.
وی با اشاره به بُعد مزایای اقتصادی کوتاهمدت، ادامه داد: قیمت تضمینی یا بازار قویتر برای محصولات خاص، سودآوری سریعتری نسبت به محصولات کمآببر فراهم میکند.
عباسی تصریح کرد: فقدان ضمانت اجرایی قوی برای الگوی کشت بهینه و عدم تناسب قیمتگذاری آب کشاورزی با هزینههای واقعی منابع، انگیزهای برای تغییر رویه باقی نمیگذارد.
وی با تاکید بر اینکه زیرساختهای سنتی نیز در این امر موثر هستند، اظهار داشت: تکیه بر روشهای آبیاری سنتی و عدم سرمایهگذاری کافی در سامانههای نوین آبیاری، بازدهی آب را پایین نگه میدارد.
کارشناس ارشد کشاورزی تصریح کرد: تداوم برداشت بیرویه آب برای این محصولات، عواقب جبرانناپذیری به همراه داشته است. فرونشست زمین در بسیاری از دشتهای کشور به یک واقعیت تلخ تبدیل شده که زیرساختها را تهدید میکند.
وی با تاکید بر اینکه همچنین، ورود آب شور دریا یا آبهای شور عمیقتر به درون سفرهها در نتیجه افت شدید سطح آب، منجر به شوری فزاینده منابع آب شده که هم کیفیت آب شرب و هم پتانسیل کشاورزی آینده را تضعیف میکند، گفت: این تغییرات شیمیایی و فیزیکی در منابع زیرزمینی، غالباً غیرقابل بازگشت بوده و چشمانداز بلندمدت کشاورزی پایدار در این مناطق را به خطر میاندازد.
انتهای خبر/